Sự tái cấu trúc toàn diện tuổi thơtrong kỷ nguyên số
The Great Rewiring of Childhood
Khi trẻ em chuyển từ một tuổi thơ dựa trên trải nghiệm thực tế sang một tuổi thơ qua màn hình, toàn bộ môi trường phát triển của các em đã bị tái cấu trúc.
Một tuổi thơ được tái cấu trúc
Trong nghiên cứu công bố năm 2024 phân tích tác động của mạng xã hội và điện thoại thông minh đến sự phát triển tâm lý – xã hội của trẻ em và thanh thiếu niên tại Mỹ và một số quốc gia phát triển, Jonathan Haidt – Giáo sư tâm lý học xã hội tại Trường Kinh doanh Stern, Đại học New York (NYU), Tiến sĩ (PhD) tâm lý học xã hội từ Đại học Pennsylvania – đưa ra khái niệm “The Great Rewiring of Childhood”: sự tái cấu trúc toàn diện tuổi thơ khi trẻ em chuyển từ môi trường phát triển dựa trên trải nghiệm thực tế sang môi trường tương tác qua màn hình.
Việt Nam là một trong những quốc gia mà quá trình “tái cấu trúc tuổi thơ” đang diễn ra với tốc độ rất nhanh: tỷ lệ người trẻ dùng mạng xã hội gần như phổ cập và mức độ phụ thuộc cao vào thiết bị di động. Ba đặc điểm nổi bật của môi trường số mà thế hệ trẻ Việt Nam đang lớn lên:
Kết nối liên tục
Always-on connectivity
Tương tác qua nền tảng số
Digital-first social interaction
Ranh giới thực – ảo ngày càng mờ
Blurred digital–physical boundaries
Bối cảnh Việt Nam phản ánh rõ nét những xu hướng và vấn đề chung mà Haidt mô tả. Môi trường số, cùng những đặc thù của một xã hội “mobile-first”, tạo ra những tác động đa chiều lên trẻ. Không chỉ nội dung các em tiếp xúc, mà cách các công ty công nghệ thiết kế hệ sinh thái mạng xã hội cũng là một tác nhân quan trọng định hình hành vi, tâm lý và sự phát triển xã hội của các em.
Tác động trực tiếp gây ra bởi mạng xã hội
Phân mảnh sự chú ý (attention fragmentation)
Suy giảm tương tác trực tiếp (play-based childhood to phone-based childhood)
Lo âu và so sánh xã hội (social comparison, anxiety)
Thiếu sự bảo vệ trong thế giới số (overprotected offline – underprotected online)
Tác động gián tiếp gây ra bởi mạng xã hội
Cung cấp hạ tầng lý tưởng cho hành vi lừa đảo (social media as risk infrastructure)
Tạo điều kiện cho kẻ xấu thao túng tâm lý người dùng (psychological manipulation in scams)
Khoảng trống năng lực số, giữa việc biết sử dụng và việc biết phòng vệ (digital literacy gap)
“Một tuổi thơ trên màn hình không thể nuôi dưỡng một con người phát triển lành mạnh.”— Jonathan Haidt
Những thách thức trong ứng phó với vấn đề sức khỏe tinh thần
Challenges in responding to mental health issues
Thách thức từ mô hình kinh doanh của mạng xã hội
Mạng xã hội không cạnh tranh bằng nội dung — mà “sự chú ý” của người dùng mới là tài nguyên được tập trung khai thác. Trẻ em, với não bộ chưa phát triển đầy đủ khả năng tự kiểm soát sự chú ý, đã trở thành “đối tượng tối ưu hóa”, dễ bị dẫn dắt của mô hình kinh doanh này. Điều này dẫn đến rất nhiều hệ quả lâu dài về sự phát triển trí não, sức khỏe tinh thần cho thế hệ trẻ.
Thách thức trong hợp tác xã hội
Thách thức trong hợp tác xã hội đến từ tình trạng nhiều người nhận thấy vấn đề, nhận thấy có điều gì đó không ổn, họ thấy cần làm gì đó để thay đổi, nhưng không ai dám thay đổi một mình vì sợ bất lợi nếu người khác không làm theo, hoặc bị chỉ trích. Ví dụ dễ thấy nhất cho thách thức này chính là các bậc phụ huynh, một mặt thấy rõ tác hại của mạng xã hội đối với con trẻ, nhưng vì nhiều lý do mà vẫn chấp nhận để con trẻ sử dụng. Tại Việt Nam, phụ huynh có ý thức về cạnh tranh xã hội mạnh mẽ, thì thách thức này lại càng rõ nét hơn.
Thách thức từ thượng tầng quản lý & trang bị kỹ năng số
Do đặc thù của mạng xã hội, việc đào tạo cho thế hệ trẻ “biết cách dùng” như hiện tại là không đủ. Kể cả khi người dùng “biết cách dùng” vẫn có thể bị nghiện mạng xã hội, vẫn có thể sa vào bẫy thao túng tâm lý và hành vi. Vì vậy, chúng ta cần mở rộng khái niệm “kỹ năng số” ra ngoài phạm vi kiến thức hoặc kỹ thuật, và phối hợp cùng với cơ chế quản lý, chính sách quy định đồng bộ.
“Chúng ta đang bảo vệ trẻ em quá mức ngoài đời thực, nhưng lại thiếu bảo vệ trong môi trường online.”— Jonathan Haidt
Định hướng giải pháp
Solution Architecture
Thiết lập quy định, chính sách
Việc giải quyết những vấn đề do mạng xã hội gây ra không thể chỉ dừng ở việc từng đứa trẻ phải biết tự hạn chế sử dụng, hay từ phụ huynh phải dành thêm thời gian để quản lý việc online của con cái, càng không thể đặt ở việc yêu cầu các công ty kinh doanh nền tảng số tự hạn chế cỗ máy kiếm tiền của họ. Việc này cần được xuất phát từ việc thiết lập quy định, chính sách từ cơ quan quản lý Nhà nước, phối hợp giám sát thực thi từ cơ sở giáo dục, kết hợp với sự kèm cặp, hướng dẫn từ phụ huynh.
Đưa “kỹ năng số” thành năng lực lõi
“Kỹ năng số” bao gồm cách dùng mạng xã hội, và nên dùng mạng xã hội như thế nào cần được xếp vào nhóm năng lực cần phải có, và được trang bị cho thanh thiếu niên thông qua gia đình, nhà trường, và xã hội. Ngay cả các bậc phụ huynh, những người thuộc thế hệ trưởng thành không mạng xã hội, cũng cần được khuyến khích để tìm hiểu, tiếp nhận những kiến thức này, để cùng đồng hành với con cái của mình trưởng khỏe mạnh trong thế giới số hiện tại.
Tái thiết kế môi trường phát triển
Vấn đề mà mạng xã hội đang mang đến cho chúng ta không tới từ từng nền tảng đơn lẻ, mà chúng ta đang đối mặt với việc toàn bộ “hệ sinh thái tuổi thơ” đã thay đổi. Muốn giải quyết những khủng hoảng về sức khỏe tinh thần, mà vẫn giữ được những ưu điểm mà mạng xã hội đem lại, chúng ta cần tái thiết kế lại môi trường giáo dục, môi trường vui chơi, môi trường gia đình. Trẻ em sẽ có thể phát triển lành mạnh thông qua: vui chơi tự do, tương tác xã hội trong phạm vi an toàn… để rút ra bài học, giao tiếp trực tiếp, và khuyến khích khám phá độc lập.
“Trẻ em lớn lên từ những trải nghiệm trong thế giới thực.”— Jonathan Haidt
Liên hệ với chúng tôi
Bạn có câu hỏi, ý tưởng hợp tác hoặc muốn đồng hành cùng sáng kiến? Hãy kết nối với Z & Alpha.